एका वर्षात बदलले गावाचे चित्र कल्पेश राऊत यांची विकासगाथा

प्रतिनिधी-जितेंद्र मोरघा
जव्हार तालुक्यातील ग्रुप ग्रामपंचायत कासटवाडी आदिवासीबहुल, डोंगर उतारावर वसलेली, अनेक मूलभूत सुविधांपासून वंचित असलेली ही गावे. मात्र, अल्पावधीतच या गावांनी विकासाचा नवा आदर्श घालून दिला आणि या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी आहेत, लोकनियुक्त सरपंच-
कल्पेश विनायक राऊत
गावाचा विकास हा केवळ निधीवर अवलंबून नसतो, तर योग्य नियोजन, पारदर्शकता आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यावर आधारित असतो. आम्ही रोजगार हमी योजनेचा प्रभावी वापर करून गावात रोजगार निर्माण केला आणि त्याचबरोबर पायाभूत सुविधा उभारल्या. आदिवासी भागातील प्रत्येक व्यक्तीला विकासाच्या प्रवाहात आणणे हे आमचे ध्येय आहे. शिक्षण, पाणी, रस्ते आणि रोजगार या चार घटकांवर आम्ही विशेष भर दिला आहे. भविष्यातही गावाच्या शाश्वत विकासासाठी आणि ग्रामस्थांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी आम्ही कटिबद्ध आहोत."
कल्पेश राऊत
“Celebration of Independence 2024” या उपक्रमासाठी त्यांची निवड ही केवळ सन्मान नसून, एका वर्षात उभा केलेला सर्वसमावेशक विकासाचा दस्तावेज आहे. कमी वेळात प्रभावी नियोजन, विविध योजनांचा सुयोग्य वापर आणि ग्रामस्थांच्या सहभागातून त्यांनी कासटवाडी ग्रामपंचायत ग्रामपंचायतीला प्रगतीच्या मार्गावर नेले.*विकासाचा पाया : रोजगार हमी योजनेचा प्रभाव*
ग्रामविकासासाठी सर्वात महत्त्वाचा पाया ठरली महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना. या योजनेच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्ध करून देतानाच, गावांच्या पायाभूत सुविधांमध्ये आमूलाग्र बदल घडविण्यात आला. गल्ल्यामधील पेव्हर ब्लॉक, काँक्रीटीकरण रस्ते, शेताकडे जाणारे पाणंद रस्ते, नवीन अंगणवाडी इमारती अशी अनेक कामे या योजनेतून पूर्ण झाले. याशिवाय, वैयक्तिक लाभाच्या योजनांमध्ये गायचे गोठे, पोल्ट्री शेड, शेत तळाव, सिंचन विहिरी, फळबाग लागवड, तुती लागवड, सोनचाफा लागवड यासारख्या उपक्रमांनी ग्रामस्थांच्या उत्पन्नात वाढ केली.
*आर्थिक शिस्त आणि नावीन्यपूर्ण नियोजन*
रोजगार हमी योजनेमुळे ग्रामपंचायतीवरील आर्थिक भार मोठ्या प्रमाणात कमी झाला. त्यामुळे १५ वा वित्त आयोग, पेसा आणि ग्रामीणिधी यावर येणारा ताण घटला आणि नवीन विकासकामांना गती मिळाली. या निधीतून लोखंडी पूल, विहिरींची दुरुस्ती, विहिरीकडे जाणारे रस्ते, डिजिटल शाळा, आरोग्य केंद्र दुरुस्ती, पाणीपुरवठा योजना, प्रत्येक गावात पथदीप, वाचनालय, जिम यांसारख्या सुविधा निर्माण करण्यात आल्या.
*शाश्वत विकास आणि पर्यटनाला चालना*
ग्रामपंचायतीने केवळ पायाभूत सुविधा उभारण्यावरच भर दिला नाही, तर शाश्वत विकासालाही प्राधान्य दिले. जुने तलाव खोलीकरण करून त्यांचे सुशोभीकरण करण्यात आले, ज्यामुळे पर्यटनाला चालना मिळाली. नवीन बंधारे बांधल्याने सुमारे १५ हेक्टर जमीन ओलिताखाली आली आणि शेतकऱ्यांना १२ महिने पाणी उपलब्ध झाले. यामुळे दुबार पीक घेणे शक्य झाले, ज्यामुळे कृषी उत्पादनात वाढ झाली आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुधारले.
*मूलभूत सुविधांचा विस्तार*
डोंगर उतारावर वसलेली आणि पूर्वी रस्त्यांनी जोडलेली नसलेली गावे आता नव्या रस्त्यांनी एकमेकांशी जोडली गेली. ज्या गावांमध्ये आजवर वीज नव्हती, त्या गावांना वीज मीटर बसवून दिले गेले हे या विकासाचे एक महत्त्वाचे यश आहे. तसेच, प्रत्येक गावात घरगुती शोष खड्डे, कंपोस्ट पिट, गटार व्यवस्था आणि संशोधन मिती उभारून स्वच्छता आणि सुरक्षिततेला प्राधान्य देण्यात आले.
*उत्पन्नाचे नवे स्त्रोत*
ग्रामपंचायतीच्या तलावात मासे सोडून मत्स्यव्यवसायाला चालना देण्यात आली. यामुळे ग्रामपंचायतीच्या उत्पन्नात वाढ झाली. तसेच घरपट्टी, पाणीपट्टी आणि थकबाकी वसुलीतही मोठे यश मिळाले. तालुक्यात सर्वाधिक १७ लाख रुपयांची वसुली करणारी ग्रामपंचायत म्हणून कासटवाडी ग्रामपंचायत ची नोंद झाली.
*आदिवासी हक्क आणि वनसंपत्ती*
आदिवासी भाग असल्याने वनहक्कांवर विशेष लक्ष देण्यात आले. ग्रामपंचायत क्षेत्रातील गावांना सामुहिक वनदावे सुमारे ५०० हेक्टर आणि १५० ग्रामस्थांना २०० हेक्टर वैयक्तिक वनपट्टे मिळवून देण्यात आले. या निर्णयामुळे ग्रामस्थांना त्यांच्या हक्काची जमीन मिळाली आणि आर्थिक सक्षमतेला बळ मिळाले.
*पाण्याचा प्रश्न सोडविण्याचा प्रयत्न*
पाण्याच्या समस्येवर मात करण्यासाठी जल जीवन मिशन अंतर्गत २.५ कोटींची योजना राबविण्यात आली आहे. तसेच महाराष्ट्र प्राधिकरण महामंडळामार्फत ४८ कोटींची दुसरी योजना मंजूर असून, ती प्रगतिपथावर आहे.
*भविष्यातील विकास आराखडा*
मोठ्या गावांना जोडणाऱ्या रस्त्यांसाठी सुमारे १० कोटींची कामे मंजूर झाली असून दिवाळीनंतर या कामांना सुरुवात होणार आहे. यामुळे वाहतूक, व्यापार आणि ग्रामस्थांच्या जीवनमानात आणखी सुधारणा होणार आहे.
कल्पेश राऊत यांच्या नेतृत्वाखाली कासटवाडी ग्रामपंचायतीने दाखवून दिले की, योग्य नियोजन, योजनांचा प्रभावी वापर आणि लोकसहभाग यांच्या जोरावर अल्पावधीतही मोठा बदल घडवता येतो. ही केवळ एका गावाची कथा नाही, तर ग्रामीण भारतासाठी प्रेरणादायी विकासाची आदर्श आहे.
गावाचा विकास हा केवळ रस्ते, इमारती किंवा योजना यापुरता मर्यादित नसतो तो लोकांच्या जीवनात घडणाऱ्या सकारात्मक बदलांमध्ये दिसून येतो. आणि काशटवाडी ग्रामपंचायत ने हा बदल प्रत्यक्षात साकारून दाखवला आहे.
*[ग्रामपंचायत नाव] विकासाचे ठळक मुद्दे*
✓ एका वर्षात सर्वांगीण विकास
✓ रोजगार हमी योजनेतून मोठ्या प्रमाणात रोजगार
✓ पंधरा हेक्टर जमीन सिंचनाखाली
✓ बारा महिने पाण्याची उपलब्धता
✓ सतरा लाखांची करवसुली (तालुक्यात प्रथम)
✓ पाचशे हेक्टर सामुहिक वनदावे मंजूर
✓ दोनशे हेक्टर वैयक्तिक वनपट्टे वाटप
✓ डिजिटल शाळा, जिम, वाचनालय सुविधा
✓ पर्यटनाला चालना देणारे तलाव सुशोभीकरण